Rúni Rasmussen,
stjórnmálafrøðingur,
skrivari í Stjórnarskipanrnevndini

Spurningurin um valdsbýti er viðkomandi fyri allar stjórnarskipanir, og ikki minst fyri Føroyar í sambandi við arbeiðið at smíða eina føroyska grundlóg ella stjórnarskipan. Tí er ein greining og viðgerð av valdsbýtislæru sera viðkomandi fyri ta føroysku stjórnarskipanartilgongdina og tey, sum annars fáast við stýrisskipanarviðurskifti. Støða skal jú takast til, hvussu valdið skal býtast og tilevnast í stjórnarskipan okkara, og hetta er ein spurningur, ið krevur eina góða viðgerð og eitt livandi orðaskifti um hesi viðurskifti.

Henda grein er ein roynd at geva lesaranum  størri innlit í valdsbýtislæru, tí ein hevur varhugan av, at vitanin um evnið er avmarkað bæði hjá lærdum og ólærdum. Vanliga vitanin tykist at vera, at valdið skal vera tríbýtt sambært læru Montesquieus, men ikki verður hugsað um, hvør upprunin til valdsbýtislæru er, og hví valdið skal býtast sundur. Ofta tykist talan at vera um eina misskiljing í sambandi við valdsbýti í ávikavist parlamentariskari skipan (tingræðisskipan) og forsetaskipan.

Eg fari stutt at vísa á, hvør upprunin til valdsbýtislæru okkara er. Eisini lýsi eg stutt eftirlit og javnvág í sambandi við valdsbýti við støði í teirri amerikonsku stjórnarskipanini. Viðgjørt verður, á hvønn hátt valdið er skipað í ávikavist parlamentariskari skipan og forsetaskipan. Greinað verður, hvussu valdið er skipað í teirri føroysku stjórnarskipanini, og viðgjørt verður, um vit í Føroyum veruliga hava eitt tríbýti av valdi ella ei.

Tað er neyðugt at granska teir klassisku heimspekingarnar og tekstir teirra til tess at fáa greiði á, hvør upprunin til valdsbýtislæruna er. Hóskandi er at byrja við stutt at lýsa hugsan Platons um, hvussu tað besta samfelagið skuldi skipast. Sambært Platon var neyðugt at blanda valdið til tess at forða fyri valdsmisnýtslu. Talan skuldi vera um eina blanding av fólkaræði og fámannaræði til tess at skapa stabilitet, tí at áhugamálini hjá øllum bólkum í samfelagnum tá verða vird.

Hjá Aristoteles er tað góða samfelagið eisini ein blanding av fámannaræði og fólkaræði. Hesa stýrisskipan nevnir hann politeia, sum merkir stjórnarskipan (forfatningur ella konstitutión). Politeia stendur fyri tað „góða" meirilutastýrið, blandað við pørtum av fámannaræði og stýri undir lógini. Politeia er tað stýrisskipanarslagið, har fólkið stýrir til felags gagn. Ein slík blandingsstýrisskipan skapar eina valdsjavnvág.

Teir klassisku heimspekingarnir løgdu stóran dent á at skipa eitt stýri, har valdið ikki bleiv misnýtt og fólkið ikki kúgað. Loysnin var at smíða eina blandingsstýrisskipan.

Tað var við støði í teirri ensku stjórnarskipanini, at læran um valdsbýti og valdstríbýti varð ment. Tað, sum eyðkendi ta ensku stjórnarskipanina í 1600-talinum, var stríðið millum kong og ting. Stríðið snúði seg um, hvør stjórnarskipan skuldi vera galdandi í Onglandi, absolutisma ella sokallað konstitutiónelt monarki. Kollveltingin, nevnd Glorious Revolution, fór fram í árunum 1688 og 1689, og hevði hon við sær, at konstitutiónelt monarki varð sett á stovn. Evsta vald lá hjá tinginum. Hugmyndin aftan fyri kollveltingina er at finna í Second Treatise of Civil Government eftir politiska heimspekingin John Locke (1632-1704). Umstøðurnar í Onglandi høvdu stóra ávirkan á valdshugsan Lockes.

Locke vísir á fýra stjórnarfunktiónir, ta lóggevandi, ta útinnandi, ta dømandi og ta føderativu, umframt at nema við ta fíggjarligu (fimtu) funktiónina, men valdsskákan hansara av valdi er tvíbýtt: Teir lóggevandi og útinnandi stovnarnir skáka hvør annan. Hetta býtið er neyðugt til tess at forða fyri valdsmisnýtslu. Locke er undangongumaður fyri tríbýtinum av valdinum, hóast ta tvíbýttu fatanina, tí hann vísir á týdningin av at býta sundur valdið til tess at skapa eina valdsjavnvág.

Franski heimspekingurin Charles de Montesquieu (1689-1755) var í Onglandi frá 1729-1731, og har savnaði hann royndir og tilfar, sum fingu avgerandi týdning fyri sjónarmiðini, ið gjørdust grundarlagið fyri stjórnarástøðiliga høvuðsverkinum Um anda lóganna (De l´ Esprit des Lois) frá 1748. Um anda lóganna er ein umfatandi samanberandi greining, har hann roynir at finna fram til tey viðurskifti og meginreglur, ið hava ávirkan á ymiskar lógir og stýrisskipanir, og hvussu broytingar í teimum fara fram. Kendasti parturin í verkinum er um stýrisskipanina í Onglandi. Tað er í hesum parti, at kenda tríbýtið av valdinum er orðað.

Endamálið í teirri ensku stýrisskipanini, sambært Montesquieu, er politiskt frælsi, og í hesi stýrisskipan er valdið tríbýtt: lóggevandi, útinnandi og dømandi vald - hesi bæði seinnu lýsir hann tó sum Locke hevði lýst ávíkavist tað føderativa og tað útinnandi valdið. Men tó at hann vavdi definitiónirnar saman, vísti hann á, hvussu álvarsamar avleiðingar tað kann fáa, um vøldini verða løgd saman. Neyðugt er at skipa viðurskiftini á rættan hátt; valdsjavnvág skal vera millum lóggevandi vald (aðalting og umboðsmannating) og útinnandi vald (kong). Hesir partar skulu skáka hvør annan, tingdeild móti tingdeild, ting móti kongi, og dómsvaldið skal døma viljaleyst og óheft av hinum vøldunum. Talan er um eina innanhýsis valdsskákan millum umboðsmannatingið og aðaltingið.

Serliga hevur John Locke havt stóra ávirkan á valdsfatan Montesquieus. Men eisini teir klassisku heimspekingarnir hava verið við til at mynda valdsfatan hansara. Greitt er, at hóast Montesquieu hevur orðað væl kenda tríbýtið av valdinum, so hevur hann tó ikki uppfunnið læruna um valdsbýtið. Nógvir ymiskir politiskir heimspekingar hava havt ein týðandi leiklut í menningini av tríbýtinum av valdinum, ið Montesquieu orðaði.

Valdið skal býtast í tríggjar partar: lóggevandi, útinnandi og dømandi vald. Hetta er valdstríbýtislæran, sum Montesquieu orðaði. Hetta tríbýtið av valdinum hevði stóra ávirkan á tað amerikanska grundlógarsmíðið við James Madison á odda. Hugsanirnar hjá Montesquieu vóru týdningarmikil íblástrarkelda hjá teimum amerikonsku grundlógarsmiðunum. Tann amerikanska stjórnarskipanin er besta dømið um valdsbýti við støði í hugsan Montesquieus og sjálvsagt eisini við støði í fleiri øðrum keldum.

Tað lóggevandi valdið hevur kongressin (umboðsmannatingið og senatið), tað útinnandi valdið er í hondunum á forsetanum, og tað dømandi valdið liggur hjá dómstólunum. Orsøkin til, at grundlógarsmiðirnir býttu valdið sundur, var at teir bóru ótta fyri valdsmisnýtslu. Tað føderativa valdið - uttanlandsvaldið - er hjá forsetanum, sum tó skal virka eftir ‘ráðum og góðkenning’ frá tinginum, meðan tingið hevur tað fíggjarliga valdið. Hesar funktiónirnar hjá Locke fáa tó ikki eins týðiligt pláss sum tríbýtið. Harumframt hevur tann amerikanska stjórnarskipanin eitt íborið vatnrætt valdsbýti millum samveldið og londini, ið hvørgin av teimum báðum Locke ella Montesquieu hevði lýst annað enn óbeinleiðis.

Grundlógarsmiðirnir vóru ikki talsmenn fyri einum reinum valdsbýti. Reint valdsbýti merkir, at hvørt vald sær hevur óavmarkað og treytaleyst vald á sínum myndugleikaøki. Smiðirnir førdu fram, at neyðugt var at hava okkurt slag av eftirliti og javnvág (checks and balances) millum vøldini til tess at forða fyri eini savnan av øllum valdinum á einum staði. Hetta skuldi, sambært James Madison, gerast við at geva ymisku vøldunum grundlógartryggjaðar heimildir til at hava eftirlit við hvør øðrum og skapa eina valdsjavnvág. Forsetin kann sostatt sýta at undirskriva lógir (upprunaliga bert um hann segði tær vera ímóti grundlógini, men tíðliga fóru forsetarnir at brúka hetta sum politiskt vápn móti lógum, teir ikki tóku undir við). Kongressin kann tó við serligum meiriluta seta til viks sýting forsetans. Hægstirættur og lægru rættirnir skuldu døma óheftir av hinum vøldunum. Seinni varð hetta í venju fatað soleiðis, at rættirnir kunnu døma um útinningin hjá  forsetanum ella lógirnar hjá kongressini stríða ímóti stjórnarskipanini. Forsetin skjýtur upp dómarar, sum senatið góðkennir. Kongressin kann ákæra og koyra dómarar úr embæti. Talan er um eftirlit og javnvág. Vøldini hava eftirlit hvør við øðrum og skapa eina javnvág, so at einki vald gerst ráðandi. Eisini er ætlanin við eftirlits- og javnvágsskipanini at skipa viðurskiftini á ein slíkan hátt, at einki vald útinnir annað enn tað ætlaða starvið. Til dømis skal kongressin smíða lógir og ikki døma eftir teimum, tí tað starvið hevur hægstirættur.

Havast skal í huga, at eftirlits-og javnvágsskipanin í forsetaskipan og parlamentariskari skipan ikki er hin sama, sum Montesquieu umtalar, tí hann lýsir eina skipan, har kongur hevur tað útinnandi valdið, og kongur er sum kunnigt ikki fólkavaldur. Eisini er stórur munur millum tingræðisskipan og forsetaskipan í sambandi við eftirlit og javnvág.

Eitt ting er ein samkoma, sum umboðar fólkið í einum ávísum øki. Tosað verður tí um eina fólkaumboðan. Funktónin hjá einum tingi er fyrst og fremst at smíða lógir.

Tingræði er ein politisk stýrisskipan, har tingið hevur vald yvir, hvør myndar stjórnina. Kjarnin í tingræðinum er, at stjórnin ikki kann tilnevnast ella framhaldandi hava valdið, um ein meiriluti í tinginum annaðhvørt ikki gevur stjórnini sín stuðul ella er ímóti stjórnini. Stjórnin stendur sostatt til svars fyri tinginum. Vanliga verður tingræði sett í tveir bólkar: negativt og positivt tingræði. Í londum við positivum tingræði er tað neyðugt hjá stjórnini at hava eitt fleirtal aftan fyri seg, tá ið hon verður tilnevnd. Í londum við negativum tingræði, kann stjórnin tó sita við valdið, um hon bara ikki fær ein meiriluta ímóti sær.

Eisini er vert at leggja til merkis, at lond við positivum tingræði prinsipielt eru komin longri á einum fólkaræðisligum menningarstiga enn lond við negativum tingræði. Negativt tingræði gevur frammanundan tí verandi útinnandi myndugleikanum, stjórnini, ein serligan rætt, tí stjórnin noyðist ikki at hava tingsins beinleiðis stuðul, bert má tað ikki vera greitt, at tingið beinleiðis er ímóti henni. Hesin serligi rættur í sambandi við negativt tingræði er søguliga ein arvur frá tíðini, tá ið kongur hevði veruligt stjórnarvald. Henda arv hava londini við positivum tingræði kastað av sær, og har krevst tí, at stjórnin beinleiðis verður stuðlað av tinginum.

Í sambandi við spurningin um fólkaræðisligan legitimitet er eisini áhugavert at hyggja at, hvussu hesin verður fingin til vega eini í tingræðisligari skipan. Í hesi skipan er tað fólkið, sum velur síni umboð til tingið, og síðani tilnevnir tingið so ella so stjórnina. Sostatt velur fólkið stjórnina óbeinleiðis.

Í tingræðisligari skipan er tann demokratiski legitimiteturin hjá landsstýrinum (stjórnini) óbeinleiðis, tí fólkið velur síni løgtingsumboð, sum síðani velja løgmann. Síðani tilnevnir løgmaður landsstýrismenn sínar. Í sambandi við valdsbýti er tað viðkomandi at hyggja at, hvussu sambandið er millum tað lóggevandi valdið (tingið) og tað útinnandi valdið (stjórnina). Í tingræðisligari skipan er í mestan mun talan um eina samanrenning millum lóggevandi og útinnandi vald. Talan er ikki um eitt veruligt valdsbýti, tí stjórnin hevur bæði útinnandi og lóggevandi vald og „stríðandi" partarnir eru stjórn og meiriluti ella samgonga á tingi móti minniluta ella andstøðu á tingi. Gjøgnum síni umboð ella samgongulimir í tinginum hevur stjórnin eisini lóggevandi vald. Formliga er tað á ein hátt talan um valdsbýti, og verða Føroyar tiknar sum dømi, so er tað greitt sambært § 1 í stýrisskipanarlógini, at lóggávuvaldið er hjá løgtinginum og løgmanni í felag, og at útinnandi valdið er hjá landsstýrinum. Formliga hevur løgtingið sum stovnur tað lóggevandi valdið saman við løgmanni, og landsstýrið hevur sum stovnur tað útinnandi valdið. Í veruleikanum er tó ikki talan um eitt valdsbýti, men um eina valdssamanrenning. Hetta sæst best við at hyggja at sýtingarrættinum hjá løgmanni ella rættinum at skriva út val. Staðfestir løgmaður ikki samtykta tinglóg, fær hann tingið ímóti sær, og hesum kann hann ikki liva við, tí hann situr av tingsins náði. Sama er við rættinum at skriva út val. Hetta er einans eitt defensivt amboð og langt frá at vera tað aktiva valdsamboðið, sum Montesquieu hevði í huganum. Hetta sást væl í desembur mánað 2003, tá ið løgmaður skrivaði út val. Tað gjørdi løgmaður, tá ið tað var greitt, at hann ongar veruligar politiskar telvingarmøguleikar hevði eftir. At hann so sambært skipanini við negativum tingræði kundi sita til eftir valið, er lutfalsliga ótýðandi vald, sum tann útinnandi myndugleikin hevur mótvegis tinginum. Eisini rætturin hjá løgmanni at tilnevna landsstýrismenn er av somu orsøk meira ein formlig enn verulig heimild. Kann verða tosað um veruligt og ikki einans formligt valdsbýti í eini tingræðisligari skipan sum teirri føroysku, er tað heldur millum meirilutan á tingi og landsstýrið øðrumegin og minnilutan á tingi hinumegin enn millum ting og landsstýri hvør sínu megin.

Í eini forsetaskipan, har stjórnarleiðarin (forsetin) hevur veruligt vald, verður hesin ofta valdur beinleiðis av fólkinum. Tá er stjórnarleiðarin beinleiðis legitimeraður av fólkinum. Hann tilnevnir stjórnarlimirnar ikki bara formliga, men eisini í veruleikanum. Fólkið velur tá forsetan og tingið hvørt sær, og báðir stovnar hvíla á eins tryggari grund. Er talan  um slíka forsetaskipan, er stjórnin ikki bundin av tinginum, júst tí bæði forsetin og tingið hava sítt mandat beinleiðis frá fólkinum. Besta dømið um slíka skipan er tann amerikanska stjórnarskipanin. Forsetin er ikki bundin av einum meiriluta í kongressini. Tí er tað eisini ofta vanligt, at t.d. republikanarar hava meiriluta í umboðsmannatinginum og/ella í senatinum, meðan forsetin er demokratur.

Tað er rætt at tosa um valdsbýti í eini forsetaskipan sum eitt nú teirri amerikonsku. Tað lóggevandi valdið (kongressin) og tað útinnandi valdið (forsetin) eru beinleiðis vald av fólkinum, tí hava vøldini bæði sjálvstøðugan demokratiskan legitimitet, og hetta sæst sjálvsagt aftur í stjórnarskipanini.

Í hesi skipan er veruligt valdsbýti millum tann lóggevandi og tann útinnandi myndugleikan. Í eini forsetaskipan er sostatt bæði talan um eitt formelt og eitt veruligt valdsbýti millum tað lóggevandi og tað útinnandi valdið.

Víst verður ofta til valdstríbýtislæruna hjá Montesquieu uttan mun til, um talan er um tingræðisliga skipan ella forsetaskipan. Sagt verður, at valdið er tríbýtt, og síðani verður ikki hugsað meir um tað. Hetta er tó ikki altíð í samsvari við veruleikan, tí spurningurin er - sum eisini viðgjørt omanfyri í sambandi við tingræði - um tað gevur meining at tosa um valdsbýtið hjá Montesquieu í upprunatýdningi, tá ið talan er um skipan við tingræði.

Sambært Montesquieu var endamálið við at býta valdið sundur at forða fyri valdsmisnýtslu, og hetta skuldi gerast á tann hátt, at tey trý vøldini skuldu vera á ymiskum hondum. Men hvussu samsvarar hetta við sambandið millum lóggevandi og útinnandi vald í eini skipan við tingræði, har talan ikki er um eitt valdsbýti, men meira um eina valdssamanrenning millum vøldini bæði? Svarið er, at tað samsvarar ikki, tí í veruleikanum er bæði tað lóggevandi og tað útinnandi valdið á somu hondum, nevniliga hjá samgonguni. Hetta hevði ikki dámað Montesquieu. Um samanrenning av lóggevandi og útinnandi valdinum sigur hann, at so er einki frælsi, tí stjórnin (ella monarkurin) kann seta í gildi tyranniskar lógir og útinna tær tyranniskt. Tí er tað ivasamt, um tað er rætt at tosa um tríbýti av valdinum í skipan við tingræði, tí talan er ikki um eitt veruligt tríbýti av valdinum.

Funktiónelt er sjálvandi talan um eitt tríbýti av lóggevandi, útinnandi og dømandi valdi, men tá ið tosað verður um valdsbýti, er tað serliga í týdninginum, at myndugleikar hava eftirlit við hvørjum øðrum ella skáka hvønn annan.

Formliga kann talan vera um valdstríbýti, sum t.d. í Føroyum og Danmark, men í veruleikanum er valdstríbýtið ikki til staðar. Spurningurin er so, hvat hevur størri týdning, formligu ella veruligu viðurskiftini. Tað man lítil ivi vera um, at tað eru tey veruligu viðurskiftini, ið hava størri týdning. Tí undrast ein yvir, at tað ferð eftir ferð verður sagt, bæði av lærdum og ólærdum, at vit í Føroyum hava tríbýti av valdinum sambært læruni hjá Montesquieu. Hildið verður, at vit bæði formliga og veruliga hava skipað okkara stýrisskipanarviðurskifti eftir læru Montesquieus, men hetta er í veruleikanum ein myta. Læra Montesquieus kann ikki nýtast til at grundgeva fyri einum valdstríbýti í eini skipan við tingræði; ei heldur kann hugsan hansara nýtast til at lýsa veruliga valdsbýtið í hesi skipan, tí veruleikin er ikki í samsvari við valdsfatan Montesquieus. At Montesquieu er upphavsmaður til eitt tríbýti av valdinum í eini parlamentariskari skipan, er ein myta. Í eini forsetaskipan gevur tað meining at røða um valdstríbýti sambært Montesquieu. Valdstríbýtið, ið er tilevnað í teirri amerikonsku stjórnarskipanini, er bæði formligt og veruligt, og varð valdshugsanin hjá Montesquieu oftast endurgivin í sambandi við spurningin um tilevning av valdsbýtinum í hesi skipan. Um ein ynskir at endurgeva Montesquieu í sambandi við at lýsa valdstríbýtið í eini stjórnarskipan, so er tað hóskandi at lýsa eina skipan, har hetta býtið hevur bæði formligt og veruligt innihald. Amerikanska skipanin er besta dømið.

Við løgtingslóg frá 26. juli 1994 um stýrisskipan Føroya varð tingræði sett í gildi í Føroyum. Landsstýrið kann sita við valdið, hóast tað ikki hevur ein meiriluta av tinginum aftan fyri seg, men atkvøðir ein meiriluti av tingmonnunum fyri misáliti á løgmann, skal hann biðja løgtingsformannin loysa seg úr starvi. Sama er galdandi, um landsstýrismaður fær misálit frá tinginum. Í Føroyum hava vit sostatt negativt tingræði. Formliga valdsbýtið í teirri føroysku stjórnarskipanini er orðað og staðfest í Sl § 1, ið er soljóðandi:

„Í yvirtiknum málum er lóggávuvaldið hjá løgtinginum og løgmanni í felag. Útinnandi valdið er hjá landsstýrinum. Dómsvaldið er hjá dómstólunum."

Tað er henda grein, ið staðfestir eitt tríbýti av valdinum. Lóggevandi valdið er hjá løgtinginum saman við løgmanni. Leikluturin hjá løgmanni er at staðfesta lógir, og hevur hann eisini sýtingarrætt. Útinnandi valdið er hjá landsstýrinum, sum útinnir lóggávuna. Dømandi valdið er hjá dómstólunum.

Tað er sostatt við at hyggja at stýrisskipanarlógini eingin ivi um, at tríbýtið av valdinum formliga er galdandi í Føroyum, men hervið er ikki sagt, um talan er um eitt veruligt tríbýti av valdinum. Í Føroyum hava vit stýrisskipan við tingræði, og tá kann ikki vera talan um eitt veruligt valdsbýti millum lóggevandi og útinnandi vald, men sum áður nevnt um eina samanrenning av vøldunum báðum.

Samgongan hevur í veruleikanum bæði lóggevandi og útinnandi vald gjøgnum síni umboð. Talan er, sum fyrr nevnt, um formligt býti millum lóggevandi og útinnandi myndugleikar, men í veruleikanum er ikki veruligt valdsbýti, tí bæði vøldini eru hjá sama bólki (samgonguni). Sum kunnugt eru tað ikki somu persónar, ið eru løgtingsmenn og landsstýrismenn, men hesir persónar mynda tilsamans samgonguna, sum hevur bæði lóggevandi og útinnandi valdið. Greitt er tí, at í veruleikanum er ikki valdsbýti millum løgting og landsstýri.

Er ivasamt, um talan í veruleikanum er um eitt valdsbýti millum tað lóggevandi og tað útinnandi valdið í Føroyum, hvussu er so við tí triðja valdinum, dómsvaldinum? Hetta málsøki hevur heimastýrið onga heimild at leggja seg út í. Dómsvaldið í teirri føroysku stjórnarskipanini er hjá dómstólum ríkisins. Sostatt hava vit ikki ræði á dómsvaldinum, tí dómsvaldið er ikki yvirtikið. Eftir verandi donsku rættargangslóg er ríkið býtt sundur í 83 rættardømi við hvør sínum býarrætti, og har eru Føroyar eitt av teimum. Dømandi valdið í Føroyum virkar ikki í somu rættarskipan sum tað lóggevandi og tað útinnandi valdið. Løgtingið og landsstýrið hoyra tí til somu skipan, meðan tað dømandi valdið, við hægstarætti ovast, er partur av aðrari skipan, ið hevur alt tað danska ríkið sum virkisøki, eisini Føroyar. Hetta vald, ið er eitt útlendskt vald, hevur tað dømandi valdið í Føroyum, og kann kolldøma løgtingslógir, um hægstirættur metir, at tær eru í stríð við ríkisgrundlógina.

Um valdsbýtið í Føroyum má sostatt sigast, at støðan er eitt sindur løgin. Formliga er valdsbýti millum løgting og landsstýri, men veruleikin tykist at vera ein annar, og hartil er tað dømandi valdið fremmant. Valdstríbýtislæran sambært Montesquieu er tí serstakliga óegnað til at lýsa valdsbygnaðin í teirri føroysku stjórnarskipanini.

Eitt av høvuðsendamálunum hjá nevndini, sum gjørdi stýrisskipanarálitið, var at skipa politiskt tríbýti í Føroyum eftir tí mynstri, sum er í øllum fólkaræðisligum londum á okkara leiðum. Hetta er áhugaverdur setningur, tí hann vísir, at nevndin metti, at tað var av stórum týdningi at skipa tríbýti í Føroyum bæði formliga og veruliga. Í viðmerkingunum til tær einstøku greinarnar í stýrisskipanarlógini er ein viðmerking til § 1, ið orðar valdsbýtið, soljóðandi:

Sipað verður til eitt tríbýti av valdinum, og at hesi vøldini eru á jøvnum føti og skulu ansa eftir hvørjum øðrum í javnvág sambært læru Montesquieus. Fyrsti spurningur, sum eigur at verða svaraður, er, um tey trý vøldini veruliga eru sundurbýtt, og um hesi vøldini virka á jøvnum føti. Í viðgerðini er greitt komið fram, at talan er ikki um eitt veruligt valdsbýti millum tann lóggevandi og tann útinnandi myndugleikan, men kanska einans millum dómsmyndugleika og hinar báðar, og tá er dómsmyndugleikin enntá grundfestur í aðrari skipan.

Annar spurningurin er, um misskilta fatanin av javnbjóðis vøldum og valdsjavnvág hjá nevndini, sum gjørdi stýrisskipanarálitið, ikki harumframt eisini byggir á skeiva tulking av upprunatekstinum hjá Montesquieu sjálvum. Sambært Montesquieu vóru tey trý vøldini ikki trý javnbjóðis vøld. Eins og hjá Locke er hjá Montesquieu tað lóggevandi valdið tað hægsta, tað útinnandi valdið er næsthægst, tað dømandi valdið er tað lægsta valdið. Sambært hesum er fatanin hjá nevndini av, at talan er um tríggjar javnbjóðis kreftir, ikki í samsvari við fatanina hjá Montesquieu sjálvum, tí greitt er, at hann als ikki metti, at vøldini skuldu vera á jøvnum føti. Talan man antin vera um eina misskiljing ella vantandi vitan um hugsanir Montesquieus. Eisini í sambandi við valdsjavnvágina sær tað út til, at fatanin hjá nevndini av valdsjavnvágini sambært Montesquieu ikki er røtt. Tað er rætt, at hann vísir á týdningin av valdsjavnvágini millum ávís vøld, men tað er ikki millum lóggevandi, útinnandi og dømandi vald, men heldur millum lóggevandi og útinnandi vald, ella rættari sagt millum aðaltingið og umboðsmannatingið øðrumegin og tað útinnandi valdið hinumegin. Hesir tríggir myndugleikarnir skulu vera í javnvág. Dómsvaldið hinvegin er ikki partur av valdsjavnvágini hjá Montesquieu.

Eingin ivi er um, at valdstríbýtið formliga er galdandi í Føroyum. Men tað er ikki rætt at siga, at føroyska tann stjórnarskipanin veruliga er grundað á valdstríbýtislæruna hjá Montesquieu. Stýrisskipanarálitið avdúkar vantandi innlit í tey politisku ástøðini hjá Montesquieu, og tað er spell, at mong halda, at stýrisskipanarlógin veruliga skipar eitt politiskt tríbýti í Føroyum grundað á hesa læru, tá ið veruleikin er ein annar. Skilabest hevði verið at latið veruleikin vunnið á Montesquieu-mytuni.

At tað veruliga valdsbýtið ikki er tríbýtt sæst eisini á annan hátt. Sum nevnt nemur Locke við eina fíggjarliga valdsfunktión. Hetta ger Locke í einum broti, har hann sigur kong hava vald at senda hermenn í deyðan (føderativa valdið ella uttanlandsvaldið, sum kongur av røttum hevur), men ikki vald at taka eitt hálvt oyra frá teimum í skatti (fíggjarvaldið). Hetta fíggjarvaldið eitur í teirri yngru stýrisskipanarlógini "fíggjarmál landsins" og fyllir tað nógv fleiri ásetingar enn „dømandi valdið". Somuleiðis sæst, at meðan ásetingarnar um tað dømandi valdið eru einkisigandi ella tautologiskar, „dømandi valdið er hjá dómsvaldinum sambært lóg um rættargang," og tær um „lóggevandi valdið" ofta eru týdningarleysar ordansreglur um, at „tingið verður sett kl. 10:00 tólvta yrkadag eftir val," ella at „løgtingsformaðurin skipar skrúðgongu úr tingi í kirkju og aftur í tingið kl. 13:00," so eru tær um „fíggjarmál landsins" reglur við veruligum biti í, sum dagliga hava týdning fyri skatt, játtan og alla almenna fyrisiting.

Sama er við uttanlandsvaldinum. Henda valdsfunktión eitur "millumtjóðasáttmálar" og hevur somuleiðis ein nógv meiri týðandi kapittul í stýrisskipanarlógini enn tann um dómsvaldið. Eisini tað vatnrætta valdsbýtið, býti av valdi millum ta samveldisskipan, ið Føroyar sum land hava við tað danska ríkið, fær meiri pláss enn tað dømandi valdið. Ein kapittul í stýrisskipanarlógini nevnist „felagsmál" og viðvíkir júst samveldisspurningum, uttan at tað tó verður ávíst, at júst henda skákanin millum land og ríki kann at sigast vera mest týðandi skákan av øllum í skipanini. At henda skákan er gloymd, sæst eisini í § 55 - undirbrotligheitsgreinini - ið sigur allar føroyskar lógir, sum skáka ríkislógir ella tulking hjá altjóða stovni, vera ógyldigar. Heldur onkur altjóða stovnur grindadráp vera ímóti „etiskari gagnnýtslu," sum ásett í altjóða sáttmála, ið Danmark hevur staðfest, so hvørva allar føroyskar lógir um grindadráp og hvalvágir í einum logiskum títlingabresti.

Stýrisskipanarlógin mistekur seg eisini á sama hátt sum teir gomlu teoretikararnir við at vevja saman stovnar og funktiónir. Løgtingið er eftir eini reellari greining ein stovnur, ið hevur lut í ymsum valdsfuntiónum, lóggávu-, fíggjar-, uttanlands- og samveldisvaldi, umframt at tingið koyrir frá og velur løgmann og enntá einsamalt hevur dømandi vald, tá ið ræður um, hvør av røttum er valdur á ting. Á sama hátt er landsstýrið ein stovnur við egnum innanhýsis valdsbýti millum løgmann og landsstýrismenn. Hetta sæst av ásetingunum, men bert óbeinleiðis. Stýrisskipanarlógin lýsir ístaðin tingið sum „lóggevandi valdið" og landsstýrið sum „útinnandi valdið," og noyðist tí at lýsa hinar funktiónirnar hjá tinginum og landsstýrinum sum ávíkavist fíggjarmál, millumtjóðamál og felagsmál.

Vóru teir gomlu lærdu enn á døgum, kunnu vit hugsa okkum Platon at minna okkum á at býta valdið sundur millum fleiri stovnar. Aristoteles hevði mint á tað góða stýrisslagið sum endamálið. Locke kundi greinað tað veruliga valdsbýtið millum fólk, stýri, stovnar, samveldi og vøld teirra. Montesquieu mundi mint á, at hvør skipan eigur at hava atlit til landið, hon er ætlað til, og harvið skapað anda lóganna. Eisini hevði hann sagt, at til tess at tryggja frælsið (rættartrygdina) eigur valdið at verða býtt sundur og skipað á ein slíkan hátt, at tað lóggevandi valdið og tað útinnandi valdið skáka hvørt annað. Madison hevði mint á røttu valdsskákanina, eisini millum teir smærru stovnarnar í skipanini og fólkið sjálvt, soleiðis sum hann sjálvur orðaði tað í teimum fyrstu tíggju ískoytisásetingunum í teirri amerikonsku stjórnarskipanini.

Í sambandi við føroyskt grundlógarsmíð hevði verið skilagott at lært av t.d.teimum amerikonsku grundlógar-smiðunum. Teir høvdu eitt stórt og fjølbroytt keldu- og íblástrargrundarlag. Henda vitan varð nýtt til at smíða eina stjórnarskipan við støði í fjølbroyttari vitan, egnum royndum og samfelagsstøðu. Á sama hátt eiga vit at smíða eina føroyska stjórnarskipan við støði í fjølbroyttari vitan, royndum aðrastaðni og í størstan mun nýta egnar royndir sum grundarlag.

Í stuttum sagt, eiga vit at taka við læru frá teimum gomlu, ið hugsaðu um góðar skipanir, og teimum djørvu, ið smíðaðu stjórnarskipanir við valdsskákan og millum størri og smærri stovnar við valdi hvør sær og saman, bæði innlendis og í samveldi.

Vit kunnu í Føroyum skipa eitt valdsbýti við íblástri og innliti.

Ackerman, Bruce: The Storrs Lectures: Discovering the Constitution. The Yale Law Journal, Vol. 93.

Aristoteles: Athenæernes statsforfatning. Gyldendalske Boghandel Nordisk Forlag, 1938.

Álit um stýrisskipanarviðurskifti. Føroya Landsstýri, 1994.

Barton, David: Original Intent. The Courts, the Constitution, & Religion. WallBuilder Press, 3. útgáva, Texas 2002.

Blackstone, William: Commentaries on the Laws of England. Clarendon Press, Oxford 1769-1771.

Blondel, Jean: Comparative Government. An Introduction. Philip Allan, London 1990.

Bowen, Catheren Drinker: Miracle at Philadelphia.The Story of the Constitutional Convention May to September 1787. Back Bay Books, New York 1986.

Elmquist, Henri Vædele: Singulær lovgivning. Jurist - og Økonomforbundets Forlag, Keymannahavn 2002.

Farber, Daniel A. o.a.: Constitutional Law. Themes for the Constitution´s Third Century. West Group, 2. útgáva, Minnesota 1998.

Hansen, Mogens Herman: Demokratiet i Athen. Nyt Nordisk Forlag Arbold Busck, Keypmannahavn 1993.

Hartnack, Justus og Sløk, Johannes (ritstj.): De store tænkere - Platon. Munksgaard Rosinante, Keypmannahavn 1991.

Helset, Per og Bjørn Stordrange: Norsk statsforfatningsrett. Ad Notam Gyldendal, Oslo 1998.

Historiske Kilder. Thomsen, Rudi (ritstj.). Antikkens styreformer til debat við Erik Christiansen. Gyldendalske Boghandel, Nordisk Forlag, Keypmannahavn 1974.

Hobbes, Thomas: Leviathan. J.M. Dent & Sons Ltd., London 1914.

Hume, David: Politik og Æstetik. Udvalgte essays. DET lille FORLAG, Frederiksberg 2000.

Janda, Kenneth o.a.: The Challenge of Democracy. The Essentials. Houghton Mifflin Company, 6. útgáva, Boston 1999.

Johansen, Karsten Friis: Den europæiske filosofis historie. Antikken. Bind I. Nyt Nordisk Forlag Arnold Busck, Keypmannahavn 1991.

Kjærum, Morten o.a.: Grundloven og menneske rettigheder. Jurist - og Økonomforbundets Forlag, Keypmannahavn 1997.

Knudsen, Tim (ritstj.): Kernebegreber i statskundskab. Forlaget Thomsen, Keypmannahavn 2000.

Kommers, Donald P. og Finn, John E.: American Constitutional Law. Essays, Cases, and Comparative Notes. Wadsworth Publishing Company, London 1998.

Lane, Jan.Erik: Constitutions and political theory. Manchester University Press, Manchester 1996.

Lasser, William: American Politics. The Enduring Constitution. Houghton Mifflin Company, 2. útgáva, Boston 1999.

Lawson, Kay: The Human Polity. A Comparative Introduction to Political Science. Houghton Mifflin Company, 4. útgáva, Boston 1997.

Lloyd, Davies Marshall: Polybius and the Founding Fathers: the separation of powers. Greinin er eitt heiðursrit til Dr. Linda J. Piper. Greinin er heintað frá http://www.sms.org/mdl-indx/polybius.htm. Dagfest 2. januar 2003.

Locke, John: Anden afhandling om styreformen. Det lille Forlag, Frederiksberg 1996.

Madison, James o.a.: The Federalist Papers. Mentor, a division of Penguin Putnam Inc., New York 1999.

Marsh, David og Stoker, Gerry (ritstj.): Theory and Methods in Political Science.Palgrave MacMillan, onnur útgáva, Hampshire 2002.

McKay, John P. o.a.: A History of World Societies. Houghton Mifflin Company, 5. útgáva, Boston,New York 2000.

Montesquieu, Charles Louis de Secondat de: Om lovenes ånd. Bind I og II. Gads Forlag, Keypmannahavn 1998.

Olsen, Henrik Palmer: Magtfordeling og mistillid. Greinin stendur í Grundlovens nutid og fremtid. Årsberetning 1998. Retsvidenskabeligt Institut B, Københavns universitet.

Pedersen, Mogens N. o.a. (ritstj.): Leksikon i statskundskab. Akademisk Forlag, Keypmannahavn 1997.

Platon: Staten. Umsett hevur Hans Ræder. Hans Reitzels Forlag, Keypmannahavn 1998.

Polybius: History. Book 6. heintað frá: http://www.constitution.org/rom/polybius6.htm. Dagfest 25. februar 2003.

Rasch, Bjørn Erik: Parlamentarisk instrumenter og minoritetsparlamentarisme. Greinin er at finna á http://www.sv.uio.no/mutr/publikasjoner/rapp2000/rapport13.html. Dagfest 4. apríl 2003.

Rasmussen, Rúni: Valdsbýtislæra - uppruni og tilevning. B.S.S.c-ritgerð í stjórnmálafrøði. Fróðskaparsetur Føroya 2003.

Ross, Alf: Dansk statsforfatningsret I. Nyt Nordisk Forlag Arnold Busck, 3. útgáva, Keypmannahavn 1983.

Story, Joseph: Commentaries on the Constitution of the United States. With an Introduction by Ronald D. Rotunda og John E. Nowak. Carolina Academic Press, Durham 1987.

The New Cambridge Modern History Vol. VIII. The American and French Revolutions 1763-93. A. Goodwin (ritstj.). Cambridge University Press, Cambridge 1986.

Thomsen, Rudi (ritstj.): Det athenske demokrati i samtidens og eftertidens syn. Bind I og II. SFINX, Aarhus 1986.

Vile, M.J.C.: Constitutionalism and the Separation of Powers. Liberty Fund, 2.útgáva, Indianapolis 1998.

Watson, David K.: The Constitution of the United States. Its History Application and Construction. Vol I. Callaghan & Company, Chicago 1910.

Wrang, Joachim og Jensen, Jens Peter Kaj (ritstj.): Filosofiske kugler - en grundbog i politisk filosofi. Forlaget Klim, Århus 2001.

Østerud, Øyvind: Statsvitenskap. Innføring i politisk analyse. Universitetsforlaget, 2. útgáva, Oslo 1999.